[Kiến thức] Xói mòn đất là gì? Nguyên nhân gây ra hiện tượng thiên nhiên này

Xói mòn đất là một hiện tượng tự nhiên, nhưng lại khiến cho việc phát triển nông nghiệp ảnh hưởng nghiêm trọng. Đất xói mòn sẽ bị mất đi dinh dưỡng, cây trồng không đạt được hiệu quả tối ưu. Trong bài viết này CCV Group sẽ gửi tới Quý Độc giả cái nhìn rõ hơn về tình trạng xói mòn đất, những tác động và cách khắc phục tình trạng này hiệu quả. 

> Tham khảo:

Xói mòn đất là gì?

Xói mòn đất là quá trình lớp đất mặt bị mang đi nơi khác bởi các yếu tố vật lý như nước, gió hoặc do liên quan tới hoạt động trồng trọt. Tuy là hiện tượng tự nhiên có thể xảy ra ở tất cả các dạng địa hình nhưng hoạt động của con người lại gây gia tăng tốc độ xói mòn nhanh hơn. 

Đất bị xói mòn là gì?
Đất bị xói mòn là gì?

Phân loại xói mòn đất

Xói mòn đất do gió

Đây là hiện tượng xói mòn bởi sức gió. Đây là hiện tượng có thể xảy ra ở bất kỳ đâu khi có các điều kiện sau: 

  • Đất khô và tơi. Đất bị tách nhỏ và nhẹ tới mức gió có thể cuốn đi, loại đất thường bị xói mòn bởi gió là đất cát. 
  • Mặt đất không có cây trồng che phủ, thuận lợi cho việc gió tạt
  • Diện tích đất rộng và bằng phẳng, tốc độ gió lớn. 

Nguyên lý việc xói mòn đất do gió:  khi tốc độ gió quá lớn, vượt qua mức độ nhất định sẽ tác động lên đất bề mặt, khiến chúng lăn, va vào các hạt khác tạo dây chuyền. Những hạt đất bề mặt bị gió cuốn đi tạo kích thích chuyển động, từ đó bào mòn lớp đất bề mặt. 

Ảnh hưởng của xói mòn do gió tùy thuộc vào tốc độ gió, có thể gây xói mòn cục bộ, xói mòn thường xuyên. 

Tốc độ gió < 12-15m/s tạo xói mòn cục bộ

Tốc độ gió > 15m/s là lốc bụi, là dạng xói mòn nhanh nhất và gây nguy hại nhất. 

Xói mòn do nước

Đây là dạng xói mòn do nước chảy tràn trên bề mặt đất. Xói mòn do nước thường xảy ra mạnh nhất vào giai đoạn khi đang làm đất chuẩn bị gieo trồng, có thể do nước mưa, băng tuyết tan hay tưới tràn. 

Nguyên lý: xói mòn đất do nước xảy ra khi nước tác động tách các hạt đất ra khỏi khối đất, sau đó nước cuốn trôi, di chuyển các phân tử tách ra đi nơi khác, rồi lắng đọng chúng lại. 

Dòng chảy của nước có thể tạo ra rãnh xói, khe xói hay bị bóc thành từng lớp, chia thành: 

  • Xói mòn thẳng: là sự xói đất theo dòng chảy tập trung, tạo các rãnh xói hoặc mương xói
  • Xói mòn phẳng: là sự xói đất đồng đều do nước chảy dàn, đất bị xói đi theo từng lớp. 
Nguyên nhân gây ra xói mòn đất
Nguyên nhân gây ra xói mòn đất

Các yếu tố tác động đến xói mòn đất

Khí hậu

Yếu tố khí hậu trong đó lượng mưa là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến xói mòn đất, ngoài ra tốc độ gió, độ ẩm và không khí … là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp tới xói mòn. 

  • Lượng mưa: như đã đề cập ở trên, lượng mưa là yếu tố chính ảnh hưởng lớn nhất đến xói mòn đất.

Lượng mưa thấp thì khả năng xói mòn thấp, vì không đủ tạo thành dòng chảy. Lượng mưa > 300mm/năm thì xói mòn bắt đầu xuất hiện rõ. Lượng mưa  > 1000mm/năm cộng với điều kiện đất trống thì hiện tượng xói mòn sẽ rất lớn. 

  • Cường độ mưa: quá trình hình thành dòng chảy gây xói mòn ngoài ảnh hưởng bởi lượng mưa còn ảnh hưởng bởi cường độ mưa. Cường độ mưa > 25mm/h thì sẽ tạo nên dòng chảy và gây xói mòn. Nếu mưa dồn dập, mạnh trong thời gian ngắn sẽ hình thành lũ quét, sạt lở và gia tăng xói mòn đất. 
  • Đặc tính của mưa: mưa rào tại vùng nhiệt đới gây tác hại nhiều hơn là mưa nhỏ hay tuyết ở các vùng ôn đới. 
  • Thời gian mưa: thời gian mưa càng lâu thì lượng đất xói mòn càng lớn, nhất là những nơi đất đang trong thời kỳ bỏ không, không có sự cản bước của lớp thực vật. 
  • Bốc hơi nước: bốc hơi nước trực tiếp qua khí quyển, và bốc hơi qua hoạt động của thực vật sau đó sẽ được ngấm xuống đất theo khe nứt, thẩm thấu. Lượng nước dư thừa còn lại gây dòng chảy bề mặt

Địa hình

Mỗi địa hình sẽ xuất hiện loại hình xói mòn khác nhau.

  • Địa hình núi có độ dốc lớn thì xói mòn khe rãnh dạng tuyến sẽ diễn ra mạnh mẽ. 
  • Địa hình sườn thoải thì xói mòn theo diện. 
  • Địa hình núi đá vôi thì không xói mòn bề mặt mà là xói mòn ngầm, tạo hang động đá vôi. 

Ảnh hưởng trực tiếp của địa hình đến xói mòn qua 2 yếu tố chính là độ dốc và chiều dài sườn dốc. 

Mức độ rửa trôi xói mòn Độ dốc
Yếu < 3 
Trung Bình 5 – 8 
Mạnh vừa 8 – 15
Mạnh 15 – 25
Rất mạnh > 25
  • Chiều dài sườn dốc: chiều dài sườn sốc càng lớn thì xói mòn đất càng cao

Con người

Các hoạt động của con người gây xói mòn có thể là: 

  • Du canh, đốt rừng làm rẫy
  • Chặt phá rừng, hủy hoại thảm thực vật tự nhiên
  • Chăn thả quá mức làm giảm thảm thực vật tự nhiên
  • Khai thác hầm mỏ quá mức
  • Kỹ thuật canh tác không hợp lý

Thảm thực vật

Rừng càng nhiều tán và dày thì khả năng giữ nước và đất càng tốt. 

Đất đai

Mỗi loại đất khác nhau thì mức độ chống xói mòn sẽ khác nhau. 2 nhóm yếu tố tác động đến tình xói mòn của đất: 

  • Cấu trúc đất, thành phần cơ giới, tốc độ thấm của đất
  • Thành phần cơ giới, cấu trúc, tốc độ thấm, độ xốp hay nén của đất. 

Xói mòn đất gây những hậu quả gì?

Xói mòn gây nên các tác động tiêu cực tới đất trồng: 

  • Giảm sản lượng cây trồng và phá vỡ hệ sinh thái , hạn chế một số loại cây trồng
  • Giảm hàm lượng dinh dưỡng của đất, giảm độ phì nhiêu của đất bề mặt
  • Ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm của cây: hoa, củ, quả
  • Giảm khả năng xen canh, luân canh cây trồng.
Hậu quả gây ra đối với môi trường, nông nghiệp là rất lớn
Hậu quả gây ra đối với môi trường, nông nghiệp là rất lớn

Một số biện pháp chống xói mòn đất phổ biến

Nguyên lý chống xói mòn: 

  • Làm giảm tốc độ chảy của nước: Chiều dài của dốc càng dài , tốc độ dòng chảy càng cao, theo nguyên lý này nếu có vật cản thì tốc độ dòng chảy sẽ giảm. Các biện pháp được sử dụng để giảm tốc độ chảy của nước như tạo ruộng bậc thang, làm bờ đá, trồng cây theo đường đồng mức….
  • Duy trì tốc độ thấm ban đầu
  • Làm tiêu hao năng lượng hạt mưa: bằng cách tạo lớp thực vật phủ lên bề mặt đất sẽ giữ lại 1 phần nước, không tham gia vào dòng chảy xói mòn, hơn nữa tán lá sẽ tiêu hao năng lượng hạt mưa, giảm lực va
Nguyên nhân gây ra xói mòn đất
Nguyên nhân gây ra xói mòn đất

Các giải pháp chống xói mòn đất được áp dụng: 

– Biện pháp nông học: 

  • Trồng cây che phủ: trồng lớp thảm thực vật để che phủ tự nhiên cho bề mặt đất sẽ giảm lực xói mòn của mưa xuống đất.
  • Quản lý dư thừa cây trồng: bỏ lại cây dưa trên đồng ruộng, không đốt hay dọn sạch sẽ giảm được kiểm soát xói mòn hiệu quả, tránh đất bị để hoang. 
  • Luân canh, xen canh cây trồng: các cây trồng được trồng luân canh có thể cải thiện được cấu trúc đất, làm tăng tính thấm của đất.
  • Trồng cây theo đường đồng mức hoặc ruộng bậc thang
  • Trồng cây chắn gió dọc theo lối đi là phương pháp cải tiến của trồng cây đồng mức
  • Trồng rừng, trồng các loại cây gỗ hay ăn quả tránh xói mòn, sạt lở đất đồi núi
  • Thiết lập hàng rào sinh xong bằng hệ thống cỏ vetiver: đây là biện pháp giảm xói mòn được áp dụng nhiều trên thế giới
  • Kết hợp nông lâm nghiệp

– Biện pháp cơ học chống xói mòn

  • Xây đập để chắn, giữ nước, tạo các ao hồ giữ nước. 
  • Làm ruộng bậc thang, bờ đá
  • Trồng cỏ trên mương dẫn nước

Trước sự xói mòn của đất, việc áp dụng các phương pháp giảm thiểu xói mòn sẽ giúp người nông dân giữ được nền đất giàu dinh dưỡng, từ đó cho vụ mùa thuận lợi và bội thu hơn, cũng như giá trị sử dụng của đất được lâu dài. Qua bài viết này CCV hy vọng đã cung cấp cho Quý Độc giả được cái nhìn rõ hơn về xói mòn đất và biện pháp khắc phục

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.